„Służba Zdrowia” Nr 96-100/2005, 19 grudnia 2005

Koniak z tajnym załącznikiem

Ryszard Kijak

Przygotowanie artyleryjskie, jakim stała się ostatnio fala aresztowań lekarzy biorących łapówki, oraz szeroki oddźwięk medialny tych działań spowodowały, iż w środowisku medycznym zaczęło pękać kolejne tabu.

Druga strona medalu

Kilkanaście lat temu szokiem dla społeczeństwa było ujawnienie wysokości wstydliwie dotąd ukrywanych, żenująco niskich wynagrodzeń etatowych lekarzy, oraz przekraczającej wszelkie normy liczby godzin ich pracy. Później, coraz częściej zaczęto ujawniać błędy lekarskie oraz przypadki pijaństwa w pracy. Teraz wzięto się za łapówki.

Ważne, że głos zabrali również i lekarze. Większość z nich nie chce się czerwienić za kolegów. Zwłaszcza za tych, którzy już na studiach zaplanowali, że głównym źródłem ich dochodów będzie szara strefa. A także za tych, w których pazerność obudziła się w trakcie pracy zawodowej. Oraz za tych, którzy doszli do wniosku, że – mimo iż nie pracują „na swoim” – mogą decydować o losie pacjenta i jego kieszeni z racji swoich stanowisk, tytułów i umiejętności.

Przyczyny istnienia szarej strefy nie są jednak tak proste, jakby się na pierwszy rzut oka wydawało. Bo jest jeszcze przecież druga strona medalu. Stroną tą jest tolerancja społeczna oraz wielowiekowa tradycja, przejawiająca się w zachowaniach pacjentów. To właśnie oni nieraz „dają lekarzom szkołę”.

Edukowanie doktora

Pracując jeszcze przed podjęciem studiów medycznych w szpitalu jako sanitariusz (a było to pod koniec lat 60. ubiegłego stulecia), dostarczyłem kiedyś z izby przyjęć na oddział pacjenta. Gdy znaleźliśmy się na miejscu, wyciągnął w moją stronę 20 zł. Zignorowałem ten gest i wyszedłem. Po tygodniu zajrzałem na salę. Jeden z chorych spytał:

I w tym dopiero momencie skojarzyłem, że mówił właśnie o mnie. Że to niby ja jestem tym głupkiem, i tym bałwanem, i że nie dam sobie rady w życiu.

Kiedy rozpocząłem pracę zawodową, niejednokrotnie zdarzało mi się wyciągać z kieszeni kopertę, wetkniętą tam nie wiadomo kiedy i jak – i oddawać ją opierającej się przed tym rękoma i nogami pacjentce (lub pacjentowi), albo walczyć z reklamówką wypakowaną „zestawem wdzięcznościowym nr 3” (flacha, kawa, bomboniera).

Inwestowanie w zdrowie

Wciskając lekarzowi kopertę na „dzień dobry”, pacjentowi wydaje się, że wówczas będzie on lepiej traktowany i leczony, że lekarz zajmie nim bardziej szczegółowo. Albo, że w ogóle się nim zajmie. I nic gorszego nie może takiego pacjenta spotkać niż odmowa, bo wtedy uzyska on pewność, iż jego choroba jest beznadziejna: doktor nie bierze pieniędzy, bo wie, że i tak nie da rady go uratować.

Niektórzy lekarze poddają się tej presji, a potem idą nawet dalej i sami zaczynają wykazywać silną inicjatywę w kierunku drenowania kieszeni pacjenta.

Zgoła inna sytuacja jest na „do widzenia”. Na przykład zdradziecką pułapką stosowaną przez wdzięcznego pacjenta jest wręczenie lekarzowi niewinnie wyglądającego opakowania z koniakiem. Takie pudełko trzeba jednak jak najszybciej wypatroszyć, aby przekonać się, czy czasem nie ma w nim tajnego załącznika w postaci koperty. Jeśli się tego od razu nie sprawdzi, a koniak zaniesie się później dajmy na to swojemu mechanikowi samochodowemu, to można go mocno zaskoczyć wypłaconą mu bezwiednie premią. Chyba, że majster nie pija „nafty”, a nierozpakowany prezent wręczy kumplowi z okazji imienin. Wtedy to koleś może mieć niezły ubaw z niespodziewanie trafionej kasy. Sam przegapiłem w ten bezmyślny sposób w latach osiemdziesiątych sto dolarów i przypadek ten boli mnie do dziś.

Żerowanie na deficycie

Wątpliwą sprawą jest, aby działania prokuratury i sądów były w stanie zlikwidować korupcję, jej korzenie sięgają bowiem zbyt głęboko.

Dr Wojciech Misiński, ekspert Centrum im. A. Smitha uważa, że główną przyczyną łapówek jest deficyt świadczeń zdrowotnych, spowodowany ich niskim finansowaniem. I to jest proste. Ale jak wyjaśnić łapówki także w przypadku braku deficytu usług? – Przyczyny są dwie – tłumaczy Misiński. – Po pierwsze, polski pacjent uważa, że w służbie zdrowia wszystko jest deficytowe. A jeśli tak, to realny socjalizm nauczył go, co się w takiej sytuacji robi. Po drugie, co ważniejsze, pacjent nie ma żadnej świadomości, jakie są rzeczywiste koszty świadczeń. Kładąc się do szpitala, nie wie, czy jego hospitalizacja kosztuje sto zł, czy tysiąc. A wystarczyłoby, aby otrzymał fakturę z ceną, którą płaci NFZ.

Ale wymaga to opracowania koszyka gwarantowanych świadczeń zdrowotnych, czego z kolei nie da się dokonać bez uprzedniej standaryzacji medycznej i kosztowej usług medycznych. Cennik NFZ wzięty jest z sufitu, i w ten sposób służba zdrowia dalej żyje w świecie realnego socjalizmu.

Najwyżej wzrośnie cena

Walka z łapownictwem w opiece zdrowotnej nigdy nie będzie skuteczna, jeśli nie zlikwiduje się jej przyczyn, którymi są: deficyt świadczeń medycznych i kolejki, czyli najsilniejsze czynniki korupcjogenne. Dopiero zastąpienie obecnego parabudżetowego systemu ochrony zdrowia mechanizmami rynkowymi może dać spodziewane rezultaty.

O skuteczności tej taktyki można się przekonać na przykładzie sprywatyzowanej już prawie w całości stomatologii, podstawowej opieki zdrowotnej, i na przykładzie prywatnych szpitali. We wszystkich tych obszarach pojęcie łapówki odeszło do niechlubnego lamusa historii. Stosowane tam elementy współpłacenia i opłat dokonywanych przez pacjenta (dentystyka, szpitale prywatne), oraz konkurencja pomiędzy świadczenionawcami (POZ), skutecznie wytrzebiły to zjawisko.

Minister zdrowia Zbigniew Religa jest wrogiem współpłacenia, ponieważ uważa, że w Polsce jest zbyt duża strefa ubóstwa. Niestety, minister Religa nie bierze pod uwagę tego, że osoby ubogie można przecież zwolnić z dopłat. Rachunki za nie płaciłaby opieka społeczna, tak jak zresztą czyni to i obecnie. Takie właśnie rozwiązanie przewiduje projekt Racjonalnego Systemu Opieki Zdrowotnej, opracowany i propagowany przez Porozumienie Środowisk Medycznych.

Jeżeli nie wprowadzi się mechanizmów rynkowych i współpłacenia, to walka z patologiami w ochronie zdrowia będzie tylko walką pozorną i doraźną. I nic nie pomogą tu zdjęcia ministra trzymającego w rękach kartkę z napisem „Nie przyjmujemy pieniędzy ani prezentów od pacjentów i ich rodzin” na okładce „Newsweeka”. Kto ma we krwi „branie”, dalej będzie brał, gdyż kusi go do tego chory system i jego pacjenci.

Natomiast, wraz ze wzrostem ryzyka, wzrośnie najwyżej cena łapówek.